Poupou’i ‘e he faka’ofa’iá e faihiá

0
12

Supa Mario

Nuku’alofa, 15 Siulai, 2021: Talu hono faka’ilo e ongomātu’a Lavulavú pea mo e tokolahi ‘oku nau faka’ofa’ia. Pea ko e tokolahi ‘oku faka’ofa’ia ko ‘eni, ne kau ki ai ha ni’ihi meí he fāmili pea mo e maheni ‘o e ongomātu’á.

Na’e toe kau foki ki heni ‘a e kakai na’a nau ma’u ha ngaahi tokoni kehekehe meí he ongomātu’á. Ko hono toe fakalea ‘e tahá, ko e tokolahitaha e kau faka’ofa’iá ni, ko e kau poupou pē ia ‘o e ongomātu’á.

Koe’uhi kuo toutou hā mai ‘a hono poupou’i ‘o e faihia ‘a e ongomātu’a Lavulavú, ‘oku mahu’inga lahi ai ke fai hono tālanga’i.

Fo’i topai mo e fāvaí

‘I he malumalu ‘o e ngaahi tukufakaholo ‘a e fonuá, kuo laui ta’u lahi ai e ngaahi ‘ulungāanga ‘oku hā mai ‘i he fe’aonga’akí mo e tauhi vā. Ko e fa’ahinga ulungāanga tukufakaholo ‘eni ‘oku ‘asi he meimei ouau mo e kātoanga faka-Tonga kotoa.

‘Oku fakahoko e foaki pea ‘amanekina ke ma’u fakafoki mai ha foaki. Mahalo ko e fakamuimuitaha ‘o e hoko ‘a e me’á ni ‘i he Konifelenisi ‘a e ‘Uēsilianá ‘i ‘Eua. Na’e fakahua atu ‘oku fiema’u ha ki’i me’i pulu, pea ‘omai e fu’u pulu kakato. Na’e foaki atu ai e fu’u pa’anga lahi ko e fakahounga ki he tulihua na’e fakahokó.

Ko e fa’ahinga fe’aonga’aki ‘i he fetauhi’aki ‘o e vā ke tupulaki ‘i he fekoekoe’i. ‘I he laui ta’u lahi hono fakahoko, kuo sima’i ai ‘i he ‘atamaí ‘a e fa’ahinga tūkunga fakakaukau ko ‘eni. ‘Oku ongo’i ai ‘e he tokolahi ‘oku nau ta’ehounga ‘o kapau ‘e ‘ikai tenau fakahounga’i ha ‘ofa kuo fakahoko kiate kinautolu. Kuo faihala ai e tokolahi ‘i he ‘enau loto ke totongi’i, pe fakahounga’i ‘a e kau ‘ofisa polisi, ‘ofisa kasitomu, etc ke fakahoko ma’a kinautolu ha ngāue.

Kā, ‘oku tapui ‘e he laó ‘a e me’á ni. Kuo me’angāue’aki ‘eni ‘e he kau politiki tokolahi ‘i he ‘enau kemipeiní. Ko e toki ofi ki he filí pea nau tu’u mai ‘o fai e ngaahi tokoni mo e tufa ‘o e koloa mo e pa’anga. ‘Oku nau fakafalala ai ki he fo’i ‘ulungāanga tukufakaholó ni, ‘o pehē ‘e hounga’ia heni ‘a e kakai ‘o fili ‘iate kinautolu.

‘Oku fa’a hoko ai e leá ni, ko e ‘aonga ange koaa ‘a e fo’i topaí ‘i he fāvaí. ‘E maumautaimi hano tala atu na’e kākā mo kaiha’a ‘a e fakafofongá. ‘Oku hoko kotoa ia ko e fo’i fāvai ta’e’aonga, koe’uhi ne ‘aonga ange e fo’i topai na’a nau ma’u meí he Fakafofongá.

Kaekehe, ‘i he fe’aonga’aki mo e fetauhi’aki e vā ‘o e Fakafofongá pea mo e kakaí ni, ‘oku fakanatula ke hoko ai ‘a e feongo’i’aki. ‘I he tō ‘a e fakafofongá ki ha faingata’a, ‘e fakanatula ke faka’ofa’ia ai ‘a e ni’ihi na’a nau fe’aonga’akí. Pea ‘e tu’u mai leva ‘a e ni’ihi ko ‘eni ke kaufaki’i mo tokoni’i e fakafofongá.

Ko e tokolahi hení ‘oku nau tu’u he tafa’aki ‘o e Fakafofongá koe’uhi pē ko ‘enau faka’ofa’ia. Kā, ko e fuofua sitepu ia ‘oku kamata ai ‘enau ‘unu’unu atu ki hono poupou’i ‘a e faihalá.

Faingofua e tui ki ha me’a ‘i hono toutou talakí

Fakatatau ki he fakatotolo ‘a e kau Saienisí ki he ‘atamaí, kuo nau fakamo’oni’i ai ‘oku faingofua ki ha taha kene tui ki ha me’a ‘o kapau ‘e toutou talaki (pe fakahā) kiate ia. Ko e ‘uhinga ‘eni ‘oku fa’a ola lelei ai e ngaahi tu’uaki koloá (advertisements) koe’uhí ko hono toutou talaki mai.

‘I he toutou fanongo ki hono tu’uaki mai ha koloa, ‘oku hoko ai e koloá ko ha me’a ‘oku faingofua ke tali ‘e he ‘atamaí. Ko e ‘uhinga tatau ‘oku toutou ‘asi mai ai e kau kanititeití ‘i he letio mo e TV, ke faingofua ange ‘enau hoko ‘o angamaheni (familiar) ki he ‘atamai ‘o e kakai voutá.

Ko e ‘uhinga tatau ‘oku malava ai ‘o “brainwash” ‘o e kau tautoitoi kenau fakahoko e fakapā pomu taonakitá, he ‘oku toutou tala kiate kinautolu ‘oku lelei ‘enau me’a ko ia ‘oku fai. ‘I he toutou ma’u ‘e he ‘atamaí ‘a e fakamatala tatau, ‘oku ‘ikai ai ke kei sola ‘a e fo’i fakamatalá ka kuo faingofua ange ke tali mo tui ki ai.

Pea ‘i hono toutou talaki ‘o pehē ‘oku tonuhia ‘a e ongomātu’á, ‘e faai atu pē ‘o faingofua ‘aupito ‘a e tui ki ai. Neongo ne kamata mai ‘i he faka’ofa’ia, ka ‘oku aafe ngofua ke tui ki he ‘ena tonuhiá koe’uhí kuo toutou talaki. Ko e anga leva ‘eni hono muimui’i mai ‘a e fo’i talanoá.

‘Ohofi ‘o e ‘Aotitá

Ko e ‘Ofisi foki ‘o e ‘Aotitá na’a nau ma’u e ngaahi fakamo’oni ‘o e kākā mo e faihala na’e fakahoko ‘e he ‘apiako Unuaki ‘o Tonga Royal Institute (UTRI). Pea koe’uhi ko e fa’ahinga faka’ofa’ia na’e ma’u ‘e he kakai ko ‘ení, na’a nau aafe ngofua ke tui ange ki he ngaahi fakamatala ‘a e ongomātu’á, kae ‘ikai ko e fakamatala ‘a e ‘Aotitá.

Na’e tautautefito ‘eni ki he ‘enau tui ange ki he ngaahi fakamatala na’e toutou fakahoko ‘e ‘Etuate Lavulavu. Na’e kau hake ai e ni’ihi ko ‘eni ‘i hono tukuaki’i hala e ‘Ofisi ‘o e ‘Aotitá ‘o pehē na’a nau ala ta’epoaki (pe kaiha’a) ‘a e ngaahi fakamatalá meí he ‘apiako UTRI.

Na’e toki fakamo’oni’i kimui ‘i he Fakamaau’angá ‘a hono fakahoko totonu ‘e he ‘Aotitá hono fatongiá, ka na’e tomu’a kaila e kau poupou ‘o e ongomātu’á ‘o pehē na’e faihala e ‘Aotitá.

‘Ohofi ‘o e Potungāue Polisí

‘I he hili e ngāue ‘a e ‘Aotitá, na’e ‘ave leva ki he Potungāue Polisí ke nau tā tikite. ‘I he taimi na’e puke ai kinaua ‘e he kau Polisí ‘i Mā’asi 2018, na’e ‘asi hake e ni’ihi ko ‘eni ‘o fehu’ia e ngāue ‘a e kau Polisí.

Na’e tukuaki’i ai ‘e he ni’ihi ko ‘eni ‘o pehē kuo ‘ohofi ‘e he kau Polisí ‘a e ongomātu’a ‘oku na ‘aonga ki he fonuá kae tukunoa’i pe koaa ‘a e kau tila faito’o konatapú.

‘Ohofi ‘o e ‘Āteni Seniale

Na’e fakakakato ‘e he kau Polisí ‘a honau fatongia pea paasi mei ai ki he ‘Ofisi ‘o e ‘Āteni Senialé ke Talatalaaki ‘i he hopó. Na’e afe hake e ni’ihi ko ‘eni ‘o fehu’ia e ngāue ‘a e ‘Āteni Senialé. Na’e takimu’a e ni’ihi ko ‘eni ‘i hono toe fakaongo mai e ngaahi fakamatala moe taukave ‘a ‘Etuate Lavulavu na’e fakahoko ‘i falehopo.

‘Ohofi ‘o e kau fakaangá

‘I he taimi ko ‘ení kuo tokolahi mai ‘a hono fakaanga’i ‘o ‘Etuate Lavulavú. Na’e ‘ikai fakafiemālie ‘a e ngaahi fakaangá ni ki he vakai mai ko ia e kau poupou ‘o e ongomātu’á.

Na’e tala ai ‘e he kau poupoú ni ko ha fakalotokovi ange ki he ongomātu’á. Na’e pehē ai ‘e he kau poupoú ‘okú na tonuhia pē pea ‘oku nau falala ki he Fakamaau’angá ke fakamo’oni’i mei ai ‘ena tonuhiá.

Na’e mātu’aki ta’efiemālie ‘a e ni’ihi ko ‘eni ‘i hono kei tālanga’i e kaveingá ni, pea nau na’ina’i ai ke ta’ofi ha toe tālanga ki ai koe’uhi ‘oku nau tui ko ha halaloto’api ‘eni ‘i he ngāue ‘oku lolotonga fakahoko ‘e he Fakamaau’angá.

‘Ohofi ‘o e Fakamaau’anga Lahí

Na’e faai mai ‘a e hopó ni ‘o fakahalaia’i fakatou’osi e ongomātu’á pea tautea ngāue popula. Na’e kei ‘asi hake pe ‘a hona kau poupoú ‘o toutou fakamatala ki he ‘ena tonuhiá pea ‘e toki hanga ‘e he Fakamaau’anga Tangí koaa ‘o fakamo’oni’i mai.

Na’e fakahū atu e kole ke malu’i kinaua kitu’a mo tatali ai ki he ‘ena hopo tangí. Pea na’e ‘ikai ngata hono ta’etali e kole ko ‘eni, ka na’e fakamatala’i ‘e he Fakamaaú ‘a hono ngaahi ‘uhingá. Ne kau ai ‘a hono fakahā ‘e he Fakamaaú ‘oku ‘ikai tene sio ki ha fa’ahinga faingamālie ke ala ola lelei ai ‘a e tangi ‘e fakahokó.

Kuo fakalika mai heni ‘e he Fakamaaú ‘a e fo’i fakakaukau ngalingali ‘e ‘ikai pē ha toe taulanga ki he feinga fakalao ‘a e ongomātu’á ni. Na’e afe hake leva e kau poupoú ni ‘o ‘ohofi e Fakamaau’anga Lahí.

Koe’uhí ko ‘enau poupou mo e faka’ofa’ia he ongomātu’á, kuo tala ‘e he ni’ihi ko ‘eni ‘oku kākā koaa ‘a e Fakamaau’anga Lahí pea ‘oku fakapolitikale koaa si’ona kalusefaí. Ko e ni’ihi tatau pē ‘eni ne nau tomu’a talaki ‘enau falala ki he Fakamaau’angá ke fakatonuhia e ongomātu’á, ko e ni’ihi tatau pe ‘eni kuo nau tukuaki’i ‘oku kākā e Fakamaau’anga Lahí.

Na’e kamata mai ‘i he ‘enau ‘ohofi e ‘Aotitá. Na’e hoko mai ki hono ‘ohofi e kau Polisí. Pea hoko mai ki hono ‘ohofi e ‘Āteni Senialé. Na’a nau toe ‘ohofi mo e kau fakaanga ki he ongomātu’á. Pea ko e fakamuimuitahá ‘eni ko hono ‘ohofi e Fakamaau’anga Lahí.

Ka hoko atu ki he hopo tangí ‘o toe ‘ulungia mo ia, pea ‘oku ‘amanekina kenau toe hanga hake ‘o ‘ohofi e Fakamaau’anga Tangí. Ko e fehu’i ‘oku ha’u ki he fakakaukaú: Kuo a’u nai e faka’ofa’iá ki ha tu’unga kuo poupou’i ai mo e faihia?

Ke fakapotopoto ‘a e faka’ofa’iá

Ko e faka’ofa’iá mo e hounga’iá ‘oku ‘ikai ko ha ‘ulungāanga pē ia ‘a Tonga ka ‘oku tofuhia ai e fa’ahinga ‘o e tangatá. ‘Oku hoko ai he ngaahi fonua lahi ‘i māmani ‘a e faka’ofa’ia he kau faihiá. Kuo a’u e ngaahi fonua ‘e ni’ihi ke mātu’aki poupou’i tokolahi ange ‘a e tama faihia.

‘Oku mahu’inga ke fakatokanga’i, ‘oku ‘ikai ko ha me’a ‘ia ‘oku hala ke faka’ofa’ia ‘i ha taha. Kā ‘o kapau ‘e ‘ikai tetau tokanga ke fakapotopoto’i ‘etau faka’ofa’iá, pea te tau iku ai ki hono poupou’i ‘o e faihiá.

‘I hono ma’u ‘e he kau faihiá ‘a e ngaahi poupou pehē, ‘oku faingata’a ai kenau tui ‘oku kovi ‘enau hia na’e fai pea ongo’i fakatomala. ‘E faingofua ai kenau toe fakahoko ‘a e hia tatau, pe ko ha hia ‘oku toe kovi ange.

‘Oku tuha ai ke toe fakapotopoto ange ‘i hono fakahoko ‘a e faka’ofa’ia. ‘E ‘ilo ‘eni ‘e he meimei mātu’a tauhi fānau kotoa. ‘O ka fu’u hulu ‘enau faka’ofa’iá ‘o ‘ikai tautea’i ‘enau fānaú, pea ‘oku fa’a hoko ai e fānaú ko e fakamamahi kiate kinaua kae pehē ki he sosaietí.