FACT CHECK : Na’e tomu’a tesi mo sivi ‘a e huhu malu’i

    0
    48

    Supa Mario

    Ne ‘osi tuku atu ha ngaahi huluhulu pea mo ha fakatonutonu ki he ngaahi fakamatala ta’emo’oni mo takihala’i ne fakahoko ‘e he kau Faifekau ‘o fekau’aki pea moe huhu malu’í. Ne fakahoko ai ha fakamamafa ki he tukuaki’i hala kuo fakahoko ‘e he kau Faifekaú ni ‘o pehē ko ha huhu malu’i mRNA ‘oku tau ngāue’aki ‘i Tongá ni. Pea ko e hoko atu ‘eni ‘o e talanoa:

    Kuo laka hake he tu’o 6000 ‘a hono mamata’i ‘a e fo’i polokalama meí he Televīsone DBN, pe Doulous Broadcasting Network. Ko e fo’i polokalama ‘eni na’e fai ai ha ngaahi lave ki he ‘etau huhu malu’i. Pea kapau kuo laka hake he tu’o 6000 ‘a hono mamata’i, ‘oku ‘uhinga ia kuo laka hake he tu’o 6000 ‘a hono takihala’i ‘o e kau mamatá. Pea ko e taha e ngaahi takihala’i ko ‘eni, ko hono tukuaki’i ne ‘ikai sivi mo tesi ‘a e huhu malu’í ka kuo toki ‘omi ke tesi ‘iate kitautolu.

    Ko e hā nai e mo’oni ‘o e tukuaki’i ko ‘eni? ‘Oku mo’oni nai ko hono toki tesi nai ‘eni ‘o e huhu malu’i ‘iate kitautolu?

    ‘Oku mātu’aki ta’emo’oni pea loi ‘a e ngaahi fakamatalá ni pea ‘e lava pe ‘e ha fa’ahinga taha ‘o ‘ilo ki he mo’oni. ‘Oku lahi e ngaahi feitu’u lelei ‘e ala ma’u mei ai ‘a e ngaahi fakamatala falala’anga.

    Ko e fakatātā, kapau tetau sio ofi pē ki ‘Aositelēlia. ‘E lava ketau ma’u ai ‘a e Melbourne Vaccine Education Centre.

    (https://mvec.mcri.edu.au/references/university-of-oxford-astrazeneca-covid-19-vaccine/)

    Pea ko e ngaahi fakamatala ‘eni mei ai ki he ngaahi tesi kehekehe na’e tomu’a fakahoko ki he huhu malu’i Astrazeneca. Na’e ‘uluaki kamata ‘i he fanga ngeli pea moe kumā (hūfanga he fakatapu). ‘Oku toe ‘omi ai moe link kapau ‘oku fiema’u ke ‘ilo lahi ange ki he ngaahi fakaikiikí.

    (https://www.nature.com/articles/s41586-020-2608-y)

    Ko e ngaahi fakamatala ‘eni ki he fakaikiiki moe fakatekinikale ‘o e tesi na’e fakahoko he fanga monumanu. Ne ‘ohake ai ‘a e ta’u motu’a ‘o e fanga ki’i kumā na’e ngāue’aki, kae pehē ki he ta’umotu’a ‘o e fanga ngeli. ‘Io ‘oku fu’u fakaikiiki ‘aupito. Pea ko e poini, na’e ‘osi tesi ‘eni ‘i he fanga monumanu.

    Ne ‘osi līpooti ‘eni ia ‘i he ngaahi kautaha ongoongó, ko e fakatātā ko e kautaha ongoongo ko e ThePrint kuo ‘osi tuku mai ai ‘a e ola lelei ‘o e tesi na’e fakahoko ‘i he ngaahi fanga monumanu. Ko ia ai ko e pehē ko ia ‘e Faifekau Barry ne te’eki tesi ‘i he fanga monumanu ‘oku loi ia. Pea ko hono fakahā ko ‘eni ‘e Faifekau Saimone Finau na’e tesi pea mate ‘a e fanga monumanu, ‘oku toe loi mo ia. ‘Oku ‘ikai ke ‘ilo pe ko e ma’u mei fē ‘e he kau Faifekaú ni ‘enau ngaahi fakamatala ta’emo’oni ko ‘eni?

    Kaekehe, ‘i he hili hono tesi ‘i he fanga monumanú ne hoko mai leva ki hono tesi ‘i he tangatá. ‘Io, na’e ‘osi ‘i ai e fu’u kakai na’e tomu’a tesi ai ‘a e huhu malu’i Astrazeneca ko ‘eni ‘oku tau ngāue’akí. ‘Oku toe loi ai hono tala ‘e he kau Faifekaú ni ko hono toki ‘omi ‘eni ke tesi ‘iate kitautolu.

    Ko e Phase 1/2 ‘o e tesi ko ‘eni ‘i he tangatá ko ha toko 1000 ‘i Pilitānia pea na’e kamata ‘i ‘Epeleli ki Mē 2020. Ko e Phase 2/3 na’e fakahoko ia ‘i he toko 5 mano mei he ngaahi fonua ko ‘eni – Pilitānia, ‘Amelika, Brazil, Sauti ‘Afilika pea mo Kēnia). Na’e ‘osi fakakakato kotoa ‘eni pea tuku mai. Ko e taha e ngaahi feitu’u lelei ‘e malava ‘o ma’u ai ha fakamatala ki he fakaikiiki ‘o e ngaahi tesi ko ‘eni, ko e Lancet

    (https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)31604-4/fulltext)

    ‘Oku tuku mai heni ha ki’i Summary ki he ngaahi tesi na’e fai. Ko e ngaahi founga na’e fakahoko ‘aki e ngaahi tesí, ko hono ngaahi ola kae pehē ki he ngaahi fakamatala mahu’inga fekau’aki pea moe tesi na’e fakahoko. Ko e fehu’i:

    Ne fakahoko nai ‘e he kau Faifekaú ni ha’anau fakatotolo loloto ki he ngaahi me’a ko ‘eni ‘oku nau fakamatala ta’e’ilo ki ai?

    ‘Oku taau ke fakatokanga’i, ko e ngaahi tesi ‘eni kuopau ke fakahoko’o hangē ko e tesi ‘i he fanga monumanu.

    ‘Oku ‘iloa ‘eni ko e Preclinical Study. Pea he’ikai malava ke hoko atu ki hono tesi ‘i he tangatá kae ‘oua kuo fakapapau’i na’e ola lelei ‘i hono tesi ‘i he fanga monumanu. Pea ‘i he mahino kuo lelei ia, ‘oku hoko atu leva ki hono tesi ‘i he tangatá. Ka kimu’a ia ‘oku ‘i ai hono ngaahi makatu’unga, pe Eligibility Criteria ‘o e kakai ke fai ai hono tesi. ‘I hono fakakakato kotoa ‘eni, pea ‘oku fakahū mai leva ‘enau kole ki he ngaahi sino, ‘o hangē ko e FDA ke faka’atā ange ‘a hono tesi ‘o e huhu malu’í ke tesi ‘i he kakai. Pea ‘oku toe double check faka’auliliki ‘e he ngaahi sino ko ‘ení ke fakapapau’i ‘e ‘ikai ha ngaahi uesia ki he kakai ‘e tesi ai. Pea ‘i he lava ‘eni, ‘oku nau faka’atā mai leva pea hoko atu ki he ngaahi Phase ‘e 3 ‘o hono tesi ‘i he tangata.

    He’ikai ngofua ia ke hoko atu ki he Phase hono 2 ‘o kapau na’e palopalema ‘a e Phase 1, pea ‘e ‘ikai ngofua ke hoko atu ki he Phase hono 3 ‘o kapau na’e palopalema ‘a e Phase 2. Ko e taha e me’a mahu’inga heni ko e Safety. ‘Oku ‘ikai ngata hono fiema’u ke fakahoko ‘a e ngaahi tesi ko ‘eni, ka kuopau ke toe fakahoko ‘i he founga totonu kuo ‘osi tu’utu’unia maau. Kuo pau ke fakakakato kotoa ‘eni ‘o mahino ‘oku lelei ke ngāue’aki, kae toki lava ke tali ke ngāue’aki.

    Pea ‘i he hili ‘eni, ‘oku toki fakafolau ki he ngaahi fonua takitaha. ‘Oku toe hanga ‘e he ngaahi fonuá ‘o vakai’i pe tenau tali ke ngāue’aki. ‘Oku takitaha fakahoko ai ‘e he ngaahi fonuá ‘enau ngaahi tesi kehe ‘anautolu kimu’a pea toki ngāue’aki ki honau kakai.

    Ka ko e maumaú foki he kuo tala e he kau faifekaú ni ko e fu’u me’a fakatēvolo koaa mo fakasētane ‘a e huhu malu’i. Pea ‘e faingata’a kenau toe sio ki he mo’oní he kuo kuihi kinautolu ‘e he ngaahi fakamatala hala. Ka ‘oku mahu’inga ki he kakai ‘o e fonuá kenau me’a totonu mai ki he ‘etau huhu malu’i.

    ‘Oku fu’u ta’eta’e’uhinga ‘aupito e fakamatala ne fakahoko ‘e he kau Faifekaú ni ‘i he ‘enau pehē ne te’eki tesi ‘a e huhu malu’í. ‘Oku mahino mai ‘a ‘enau ta’emaa’usia ki he vaa’ihala ‘oku fononga ai ha huhu malu’i pea toki fakangofua ke ngāue’aki.

    ‘E hokohoko atu ‘a e polokalamá ni ‘i hono tuku atu ‘a e ngaahi fakatonutonu (pe Fact Checking) ‘o ha ngaahi fakamatala hala fekau’aki pea mo e huhu malu’í pea ‘e vahevahe atu ‘i he kaha’u.